1163 sayılı Kooperatifler Kanunu kapsamında kooperatif üyeliği, ortakların hak ve yükümlülükleri ile koruma altına alınmış son derece önemli bir hukuki statüdür. Bununla birlikte, yönetim kurulu tarafından alınan bir kararla veya genel kurul onayı ile bir ortağın kooperatiften çıkarılması, yani ihraç edilmesi hukuki uyuşmazlıklara sıklıkla yol açabilmektedir. Bir üyenin sistemden çıkarılması sadece idari bir karar olmayıp, ortaklık payları ve mülkiyet hakları üzerinde doğrudan etki doğurmaktadır. Bu nedenle kanun koyucu, haksız ihraç kararlarına karşı haksızlığa uğrayan üye lehine ciddi hukuki mekanizmalar geliştirmiştir. Kooperatif dava açılması süreci, üyelik haklarının iadesi ve haksız ihraç kararının iptali amacıyla başvurulan en etkili yoldur. Ortaklıktan çıkarılma kararı ana sözleşmede gösterilen sebeplere dayanmak zorundadır; aksi takdirde alınan karar hukuki dayanaktan yoksun kalacak ve mahkeme nezdinde ihraç kararının iptali gündeme gelecektir. Bu süreçte üyenin haklarını doğru usullerle savunması son derece büyük bir önem taşımaktadır.
Kooperatiften çıkarılma kararına karşı haklarını aramak isteyen bir ortağın önünde hem idari hem de yargısal seçenekler bulunmaktadır. Yönetim kurulunun aldığı ihraç kararı öncelikle ortağa noter kanalıyla tebliğ edilmelidir. Tebligatın ulaşmasıyla birlikte hukuki süreç resmen başlamış olur. Ortak, bu karara karşı ilk olarak kooperatif genel kuruluna itiraz etme hakkına sahiptir. İhraç kararına itiraz hakkı, ortaklık sözleşmesinde aksi kararlaştırılmadığı sürece yönetim kurulu kararının tebliğinden itibaren üç haftalık bir süreye tabidir. Genel kurula yapılan itiraz, karar kesinleşinceye kadar ihraç kararının yürütülmesini durdurur. Yani itiraz eden ortak, genel kurul karar verinceye kadar kooperatif üyeliği hakları bakımından ortaklık sıfatını korumaya devam eder. Ancak bu aşamada prosedürlerin eksiksiz yürütülmesi, ileride açılacak davaların seyri açısından kritik bir öneme sahiptir.
Kooperatif içi itiraz yollarının tükenmesi veya genel kurulun da ihraç kararını onaylaması durumunda, üye için nihai çözüm merci bağımsız mahkemelerdir. Mahkeme süreci başlatılmadan önce, kooperatif ana sözleşmesinin titizlikle incelenmesi ve çıkarılma gerekçelerinin somut delillerle çürütülmesi gerekir. Usulüne uygun yapılmayan ihtarlar, eksik veya hatalı tebligatlar davanın kazanılmasında belirleyici rol oynar. Hukuki hakların korunması amacıyla kooperatif dava açılması yoluna gidilmeden önce izlenmesi gereken temel itiraz hakları belirli bir sistematiğe dayanmaktadır. Bu süreçte hukuki koruma yolları doğru uygulanmalı ve hak kayıplarının önüne geçilmelidir. Aşağıda, ortakların ihraç kararıyla karşılaştıklarında başvurabilecekleri temel hukuki yollar ve haklar ayrıntılı olarak sıralanmıştır:
Yukarıda belirtilen hukuki yolların her biri kendine özgü şekil şartlarına ve katı sürelere bağlıdır. Hak kaybına uğramamak adına söz konusu sürelerin takibi son derece titiz yapılmalıdır. Kooperatif organlarının aldığı kararların kanuna, ana sözleşmeye ve dürüstlük kurallarına aykırı olması durumunda yargı organları ihraç kararını iptal etmektedir. İptal kararı kesinleştiğinde üye, hiçbir hakkı kaybolmaksızın kooperatif ortaklığı sıfatı ile haklarına yeniden kavuşur. Bu nedenle, kooperatiften ihraç edilen bireylerin panikle hareket etmek yerine metanetle hukuki mekanizmaları çalıştırması gerekmektedir. Özellikle haksız ihraç kararı sebebiyle doğabilecek maddi ve manevi zararların tazmini için de ayrı dava yollarının açık olduğu unutulmamalıdır.
Kooperatif ortaklığından çıkarılan üyenin hakkını arayabilmesi için mahkemeye başvurması şarttır. Hukuk sistemimizde bu süreç kooperatif dava açılması şeklinde tezahür eder ve görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir. Dava dilekçesinde, ihraç kararının neden hukuka, ana sözleşmeye ve iyiniyet kurallarına aykırı olduğu detaylı bir şekilde açıklanmalıdır. Kooperatif yönetim kurulunun ihraç gerekçesi olarak sunduğu iddiaların gerçeği yansıtmadığı veya kanundaki usul kurallarına uyulmadığı kanıtlanmalıdır. Örneğin, üyeye yapılması gereken borç ödeme ihtarlarının usulüne uygun tebliğ edilmemiş olması, ihraç kararını sakatlayan en temel unsurlardan biridir. Mahkeme, hem esasa hem de usule ilişkin unsurları inceleyerek ihraç kararının iptali yönünde hüküm kurabilecektir.
İhraç kararlarının iptali davalarında en çok dikkat edilmesi gereken husus hak düşürücü sürelerdir. Kooperatifler Kanunu uyarınca, genel kurulun ihraç kararını onaylamasından veya kararın tebliğinden itibaren üç aylık hak düşürücü süre başlamaktadır. Bu üç aylık süre içinde dava açılmaması durumunda, ihraç kararı kesinleşir ve artık hukuki yollarla iptal edilmesi imkansız hale gelir. Bu nedenle sürenin başlangıç tarihi, tebligat zarfı üzerindeki tarih esas alınarak doğru hesaplanmalıdır. Aksi takdirde mahkeme, davanın esasına girmeden süreden reddine karar verecektir. Başarılı bir kooperatif iptal davası yürütülebilmesi için davanın süresinde açılması ve yetkili mahkemenin doğru tespit edilmesi hayati öneme sahiptir.
Dava açılış sürecinde mahkemeye sunulacak delillerin eksiksiz hazırlanması ve usul kurallarına tam uyum sağlanması gerekir. Kooperatif defterlerinin incelenmesi, banka dekontları, ihtarnameler ve tanık beyanları dava dosyasının temelini oluşturur. Davanın usulüne uygun şekilde açılmaması durumunda telafisi güç zararlar doğabileceğinden, yasal süreç adımlarının doğru sırayla takip edilmesi gerekmektedir. Bu noktada dava açma sürecindeki teknik detayların bilinmesi gerekmektedir. Aşağıdaki listede kooperatif dava açılması sürecinde izlenmesi gereken mahkeme usul adımları ve hak düşürücü süreler detaylıca yer almaktadır:
Mahkemece yapılan yargılama sonucunda ihraç kararının iptaline karar verilmesi halinde, karar geçmişe etkili olarak sonuç doğurur. İptal kararıyla birlikte üyenin kooperatif üyeliği kesintisiz devam etmiş sayılır ve çıkarılma kararı hiç alınmamış gibi hukuki sonuç doğurur. Ortak, bu süreçte yararlanamadığı konut tahsisi, oy hakkı veya kar payı gibi hakları talep etme yetkisine sahip olur. Ayrıca, haksız ihraç nedeniyle uğranılan zararlar için kooperatif tüzel kişiliğine ve kararda imzası bulunan yöneticilere karşı maddi manevi tazminat davası açma imkanı da doğar. Sonuç olarak, kooperatif hukukunda ihraç kararlarına karşı açılan davalar teknik ve detaylı bir uzmanlık gerektirdiğinden, sürecin hassasiyetle yürütülmesi şarttır.
