Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), kuruluşunun 95. yıl dönümünü kutluyor. Birinci Dünya Savaşı sonrası artan milli bağımsızlık eğilimleri ve ekonomik bağımsızlık gerekliliği, merkez bankası kurulması yönündeki çalışmaları hızlandırdı. Bu doğrultuda ilk adımlar 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde atıldı.
1927’de Maliye Bakanı Abdülhalik Renda’nın sunduğu kanun taslağı kabul edildi. Merkez bankası kuruluş sürecinde Hollanda Merkez Bankası Başkanı Dr. Gerard Vissering ve İtalyan uzman Kont Volpi’den görüş alındı. Dr. Vissering’in raporu, bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğini vurguladı.
Lozan Üniversitesi’nden Prof. Leon Morf’un katkılarıyla hazırlanan Merkez Bankası yasa tasarısı, 11 Haziran 1930’da TBMM’de kabul edildi. 1715 sayılı kanun, 30 Haziran 1930’da Resmi Gazete’de yayımlandı. TCMB, 3 Ekim 1931’de faaliyetlerine başladı.
İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde TCMB, kamu kesiminin finansman açığını kapatma ve hızlı kalkınmayı finanse etme görevlerini üstlendi. 1955’te banknot matbaası kuruldu ve banknotlar 1958’den itibaren yurt içinde basılmaya başlandı. 1960’larda genişlemeci para politikaları izlendi ve kambiyo kontrolü uygulamaları TCMB’ye devredildi.
14 Ocak 1970’te kabul edilen 1211 sayılı TCMB Kanunu, Bankanın yasal statüsünü, organizasyon yapısını ve yetkilerini yeniden düzenledi. Sermaye 15 milyon liradan 25 milyon liraya çıkarıldı ve Hazinenin sermaye payı %51’in altına düşmemesi şartı getirildi. Bu kanunla ‘Guvernörlük’ makamı oluşturuldu ve Yönetim Komitesi adı altında yeni bir karar alma organı kuruldu.
1980’lerde başlayan finansal serbestleşme süreci, para ve kur politikalarının piyasa ekonomisiyle uyumlu hale getirilmesini sağladı. Sabit kur rejimi kaldırılarak Türk lirası yabancı paralar karşısında devalüe edildi. TCMB, 1983’te altın ve döviz rezervlerini yönetme yetkisi kazandı, 1987’de açık piyasa işlemleri yapmaya başladı. 1989’da Türk lirası konvertibl ilan edildi.
2001 krizi sonrası yapılan yasal düzenlemelerle fiyat istikrarı, TCMB’nin temel amacı olarak belirlendi ve Banka, para politikası araçlarını belirleme konusunda ‘araç bağımsızlığı’na kavuştu. Finansal istikrar, Bankanın destekleyici amacı oldu ve kamu kurumlarına avans verme, kredi açma gibi yetkileri kısıtlandı. Para Politikası Kurulu (PPK) bu dönemde oluşturuldu.
2005’te Türk lirasından 6 sıfır atılarak Yeni Türk Lirası tedavüle çıkarıldı. 2006’da açık enflasyon hedeflemesi rejimi uygulamaya başlandı. TCMB’nin sermayesi 25 bin lira olup, hisseleri (A), (B), (C) ve (D) sınıflarına ayrılmıştır. (A) sınıfı hisseler Hazine’ye aittir.
Kuruluşundan bu yana 27 kişi TCMB Başkanlığı görevini üstlendi. İlk başkan Selahattin Çam’dır. Halihazırda Dr. Yaşar Fatih Karahan görevini sürdürmektedir.
